अंतराळात एखाद्याचा मृत्यू झाल्यास काय होते, कसे केले जातात त्याचे अंतिम संस्कार ?

अंतराळ मोहिमांबाबत जगभरातील देशांमध्ये स्पर्धा सुरू आहे. आजही सर्वात जास्त अंतराळ मोहिमा पाठवण्याचा विक्रम अमेरिकेच्या नावावर आहे. अंतराळात मानवी मोहिमांची संख्या वाढल्याने अंतराळवीरांच्या मृत्यूची संख्याही वाढू शकते, असे अनेक तज्ज्ञांचे मत आहे. अशा स्थितीत अंतराळातच मृत्यू झाल्यास त्याच्या शरीराचे काय होते, असा प्रश्न उपस्थित होतो. त्याचा मृतदेह परत आणणार का? त्यांचे अंतिम संस्कार कसे होणार?

शास्त्रज्ञांचे म्हणणे आहे की अंतराळवीराचा मृत्यू कुठे झाला ही सर्वात महत्त्वाची गोष्ट आहे. कमी पृथ्वीच्या कक्षेत त्यांचा मृत्यू झाल्यास, क्रू शरीराला कॅप्सूलमध्ये ठेवू शकते आणि काही तासांत पृथ्वीवर परत आणू शकतो.

जर ही घटना चंद्रावर घडली असती, तर काही दिवसात क्रू मृतदेहासह परत येऊ शकतो. नासाने अशा परिस्थितींबाबत स्वतःचे काही प्रोटोकॉलही ठरवले आहेत, ज्याच्या आधारावर संपूर्ण प्रक्रिया चालते. मात्र, अशा परिस्थितीत उर्वरित कर्मचाऱ्यांना पृथ्वीवर सुखरूप परत आणणे हे नासाचे प्राधान्य असते.

मंगळाच्या 300 दशलक्ष मैलांच्या प्रवासादरम्यान एखाद्या अंतराळवीराचा मृत्यू झाल्यास परिस्थिती वेगळी असते, असा अहवाल Astronomy.com ने दिला आहे. अशा परिस्थितीत क्रू सोबत परतत नाही. मिशनच्या शेवटी क्रू त्याच्यासोबत परत येऊ शकतात. या काळात, त्याचा मृतदेह एका वेगळ्या खोलीत किंवा विशिष्ट प्रकारच्या विशेष बॉडी बॅगमध्ये जतन केला जातो. या संपूर्ण प्रक्रियेदरम्यान एक निश्चित तापमान आणि आर्द्रता राखली जाते.

अंतराळवीरांना संपूर्ण मोहिमेदरम्यान स्पेस सूट घालणे बंधनकारक आहे. त्यातून त्यांच्या शरीराच्या गरजेनुसार ऑक्सिजन सारख्या आवश्यक गोष्टी मिळतात. अशा परिस्थितीत एखादा अंतराळवीर स्पेस सूट किंवा आवश्यक गोष्टींशिवाय अंतराळात पाऊल ठेवल्यास काय होते?

शास्त्रज्ञांचे म्हणणे आहे की जर अंतराळवीर स्पेस सूटशिवाय स्पेस प्लेनच्या बाहेर पाऊल टाकले, तर त्याचे जगणे अशक्य होते. अंतराळवीराचा त्वरित मृत्यू होऊ शकतो. कमी दाबामुळे आणि स्पेसच्या व्हॅक्यूमच्या संपर्कात आल्याने, श्वास घेणे कठीण होते. त्यामुळे अंतराळवीराला पळून जाणे अवघड होते. मंगळावरही अशीच परिस्थिती असते. येथे जवळजवळ ऑक्सिजन नसते. जर तो स्पेस सूटशिवाय येथे उतरला, तर त्याचा गुदमरून मृत्यू होईल.

असाही प्रश्न उपस्थित होतो की, जर एखाद्या अंतराळवीराचा मिशनदरम्यान मृत्यू झाला, तर त्याला कुठे पुरणार? शास्त्रज्ञ म्हणतात, समजा मंगळाच्या पृष्ठभागावर उतरल्यावर एखादा अंतराळवीर मरण पावला, तर त्याच्यावर अंत्यसंस्कार करण्याची गरज नाही. यासाठी भरपूर ऊर्जा लागते, जी संपूर्ण मोहिमेदरम्यान जिवंत असलेल्या क्रूसाठी सर्वात महत्त्वाची असते.

मृत्यूनंतर, शरीरातून अनेक प्रकारचे जीवाणू बाहेर पडतात, जे मंगळाच्या पृष्ठभागाला दूषित करू शकतात. त्यामुळे, क्रूने शरीराला पृथ्वीवर परत आणेपर्यंत विशेष बॉडी बॅगमध्ये सुरक्षित ठेवणे हाच उत्तम पर्याय असते. त्यामुळे त्यांचे अंतिम संस्कार पृथ्वीवरच होणार आहेत.