स्वच्छ भारत मोहिमेतील काही दोष

केवळ शौचालये बांधणे म्हणजे स्वच्छ भारत नव्हे. शौचालये हा स्वच्छ भारत मोहिमेचा एक भाग आहे. घराघरात शौचालये असावे असा महात्मा गांधींचा आग्रह होता आणि २०१९ साली त्यांची दिडशेवी जयंती येत आहे. २०१९ सालचे उद्दिष्ट डोळ्यासमोर ठेवून शौचालयाच्या बांधकामांना गती दिली गेली आहे. कदाचित हे उद्दिष्ट पूर्ण होईलही मात्र लोकांमध्ये शौचालयांचा वापर करण्याची प्रवृत्ती नसेल तर शौचालये बांधूनही भारत अस्वच्छच राहील. काही लोकांशी याबाबत चर्चा केली असता दोन गोष्टींची अडचण समोर आली. काही लोकांना उघड्यावरच शौचाला गेलेले आवडते. हे एक कारण आणि शौचालय बांधले आहे पण त्याचा वापर करण्यासाठी जी पाण्याची सोय हवी आहे ती सोय झालेली नाही.

तेव्हा पाण्याच्या अभावी शौचालयांचा वापर होत नाही आणि परिणामी स्वच्छ भारताचे धोरण प्रत्यक्षात उतरत नाही. काही संशोधकांनी असे म्हटले आहे की लोकांच्या सवयी बदलणे फार अवघड आहे. लोकांच्या मनावर एकंदरीतच स्वच्छ राहण्याचा संदेश बिंबवला गेला पाहिजे. त्यांना स्वच्छ राहण्याचे महत्त्व समजले पाहिजे. ते एकदा कळले की ते आपोआपच स्वच्छ रहायला लागतील. उघड्यावर शौचाला बसण्याचे परिणाम किती गंभीर आहेत हे त्यांना कळले पाहिजे. या प्रथेमुळे ग्रामीण भागात पोटांचे विकार फार पसरलेले आहेत. गावात डॉक्टरची सोय तर नसतेच पण पोटांचे त्रास नेहमीच सुरू असतात. त्यामुळे शहरात जाऊन उपाय करावा लागतो. त्यावर पैसा खर्च होतो, रोजगार बुडतो आणि कार्यक्षमता कमी होते. हे सगळे दुष्परिणाम केवळ एका वाईट सवयीचे आहेत हे लोकांना जाणवले पाहिजे.