वर्तमानपत्राच्या पहिल्या पानावर कसा आला ग्रँडमास्टर प्रज्ञानंद? 2023 मध्ये बुद्धिबळाच्या खेळामध्ये रचला इतिहास

वास्तविक, गेली काही वर्षे तो सतत आपल्या खेळाने जगाला चकित करत आहे आणि इतिहास रचत आहे. पण 2023 मध्ये त्याने मोठी कामगिरी केली. प्रज्ञानंदने 2023 FIDE जागतिक बुद्धिबळ स्पर्धेच्या अंतिम फेरीत प्रवेश केला. त्याने उपांत्य फेरीत फॅबियानो कारुआनाचा 3.5 – 2.5 असा पराभव करून हे स्थान मिळवले. अंतिम फेरीत या खेळाडूचा सामना पाचवेळा चॅम्पियन नॉर्वेच्या अनुभवी मॅग्नस कार्लसनशी झाला. या स्पर्धेची अंतिम फेरी गाठणारा प्रज्ञानंद हा विश्वनाथ आनंद यांच्यानंतरचा दुसरा भारतीय खेळाडू ठरला.

आर प्रज्ञानंद अंतिम फेरीत पराभूत झाला, त्याला FIDE बुद्धिबळ विश्वचषक विजेतेपद मिळू शकले नाही. जागतिक क्रमवारीत अव्वल क्रमांकाचा खेळाडू मॅग्नस कार्लसनने अंतिम फेरीत त्याला पराभूत करून करोडो भारतीयांची मने तोडली हे खरे आहे. पण हेही खरे आहे की, ज्या पद्धतीने तो जगातील नंबर वन खेळाडूविरुद्ध खेळला, त्याने संपूर्ण जगाची मने जिंकली. कार्लसनने टायब्रेकमध्ये प्रग्नानंदचा 1.5-0.5 असा पराभव केला. पण त्याआधी त्याने जेतेपदाच्या लढतीत कार्लसनला कडवी झुंज दिली. पहिल्या दोन फेऱ्या अनिर्णित राहिल्या. यानंतर दोघांमध्ये टायब्रेक झाला. जिथे पहिल्या 25 मिनिटांच्या वेगवान गेममध्ये, जगातील नंबर वन खेळाडूने 45 चाली जिंकल्या आणि 1-0 अशी आघाडी घेतली. दुसरा टायब्रेक सामना 22 चालीनंतर अनिर्णित राहिला. प्रज्ञानंदला अजूनही पुनरागमनाची संधी होती, पण त्याने ती गमावली.

खरे तर, पहिला सामना जिंकल्यानंतर कार्लसननेही हुशार बचाव दाखवला. प्रज्ञानंदनेही गेल्या काही सामन्यांमध्ये कार्लसनचा पराभव केला होता. साहजिकच कार्लसन यावेळी खूप सावध होता. त्याचा अनुभवही जास्त आहे. आर प्रज्ञानंदचा अंतिम फेरीपर्यंतचा प्रवासही अप्रतिम होता. या स्पर्धेतील पहिल्याच दौऱ्यात प्रज्ञानंदला बाय मिळाली. यानंतर दुसऱ्या फेरीत त्याने फ्रान्सच्या मॅक्सिम लगार्डचा पराभव केला. तिसऱ्या फेरीत त्याने झेक प्रजासत्ताकच्या डेव्हिड नवाराला तर चौथ्या फेरीत त्याने दुसऱ्या क्रमांकाचा खेळाडू अमेरिकेच्या हिकारू नाकामुरा याला पराभूत केले. त्याने पाचव्या फेरीत हंगेरीच्या फेरेंग बर्केस, सहाव्या फेरीत देशबांधव अर्जुन एर्गियासी आणि उपांत्य फेरीत जागतिक क्रमवारीत तिसऱ्या क्रमांकाच्या फॅबियानो कारुआनाचा पराभव करून अंतिम फेरी गाठली.

तुम्हाला हे जाणून आश्चर्य वाटेल की आर प्रज्ञानंद याने त्याच्या बहिणीच्या छंदाने प्रभावित होऊन बुद्धिबळ खेळायला सुरुवात केली. वयाच्या अवघ्या तिसऱ्या वर्षी तो या खेळात सामील झाला. यामागेही एक अतिशय रंजक कथा आहे. त्याची मोठी बहीण वैशाली हिने बुद्धिबळाचा खेळ त्याला शिकवला, जेणेकरून तिला टीव्हीवर कार्टून बघण्यात कमी वेळ घालवता येईल. प्रज्ञानंदचा बुद्धिबळाचा प्रवास अशा वेळी सुरू झाला, जेव्हा बहुतेक मुलांना ते आयुष्यात काय करतील हे देखील माहित नव्हते. कौटुंबिक पार्श्वभूमी अतिशय साधी होती. वडील रमेशबाबू बँकेत काम करायचे. या स्पर्धेसाठी आई नागलक्ष्मी दोन्ही मुलांसोबत जात असे.

प्रज्ञानंदची बहीण आणि महिला ग्रँडमास्टर वैशालीने एका मुलाखतीत सांगितले होते की, स्पर्धा जिंकल्यानंतर बुद्धिबळातील तिची आवड वाढली होती, त्यानंतर जेव्हा तिच्या लहान भावालाही हा खेळ आवडू लागला, तेव्हा तिला आणखी आनंद झाला. याच मुलाखतीत तिने सांगितले होते की, जेव्हा ती 6 वर्षांची होती, तेव्हा ती खूप कार्टून बघायची. तिने दूरदर्शनवर चिकटून राहावे असे, तिच्या पालकांना वाटत नव्हते आणि त्यांनी वैशालीला बुद्धिबळ आणि चित्रकला वर्गात प्रवेश दिला. इथून कथा बदलली. पुढे प्रज्ञानंदही बुद्धिबळात आला.

बरं, आम्ही तुम्हाला सांगतो की प्रज्ञानंदलाही क्रिकेट आवडते आणि जेव्हाही त्याला वेळ मिळेल, तेव्हा तो मॅच खेळायला जातो. आज प्रज्ञानंद स्टार आहे. 2023 मध्ये भारताने क्रीडा जगतात जे मोठे यश संपादन केले, त्यात त्याचा मोठा वाटा आहे. सध्या त्याचे वय अवघे 18 वर्षे आहे. याचाच अर्थ भारताला एक असा स्टार मिळाला आहे, जो पुढील अनेक वर्षे क्रीडा जगतात चमकेल.