कोण होता मराठ्यांची कत्तल करणारा अहमद शहा अब्दाली, उद्धव ठाकरे ज्याला म्हणत आहेत अमित शहांचे ‘पूर्वज’?

काही दिवसांपूर्वी अमित शहा यांनी उद्धव ठाकरेंना पुण्यातील औरंगजेब फॅन क्लबचे नेते म्हटले होते. या टिप्पणीला उत्तर देताना ठाकरे यांनी शहा हे अफगाण शासक अहमद शाह अब्दालीचे राजकीय वंशज असल्याचा आरोप केला.

अहमद शाह अब्दाली नादिरशहाच्या सैन्यात शिपाई म्हणून भरती झाला. आपल्या मार्शल आर्टच्या कौशल्याच्या जोरावर तो अल्पावधीतच हायकमांडच्या नजरेत आला. नादिरशहाने खूश होऊन, त्याला सैन्याचा मुख्य नेता बनवले. 1748 मध्ये मुघलांना गुडघ्यावर आणणारा नादिर शाह मरण पावला, तेव्हा सर्वांनी अब्दालीला अफगाणिस्तानचा शासक म्हणून निवडले.

अहमद शहाची क्षमता पाहून एका सूफी संताने त्याला दुर-ए-दुरान म्हणजेच मोत्याचे मोती ही पदवी दिली. यानंतर त्याचे कुळ दुर्राणी म्हणून ओळखले जाऊ लागले आणि ते अहमद शाह दुर्राणी म्हणून ओळखले जाऊ लागले. भारतीय इतिहासकार गंडा सिंग अहमद शाह दुर्रानी मध्ये लिहितात: आधुनिक अफगाणिस्तानचा निर्माता की अहमद शाह डोक्यापासून पायापर्यंत एक शुद्ध अफगाण होता, ज्याने देश सुधारण्यासाठी आपले जीवन समर्पित केले.

सिंहासनावर आल्यानंतर अहमद शाहने अफगाण जमातींमधील परस्पर वैर दूर करून त्यांना एकत्र आणण्याचे काम केले. अशा प्रकारे त्यांनी आधुनिक अफगाण देशाचा पाया घातला. देश सुधारण्यात त्याने दिलेल्या योगदानामुळे आजही तो अफगाण लोकांसाठी देवापेक्षा कमी नाही. तिथले लोक त्याला अहमद शाह बाबा आणि अहमद शाह महान असेही म्हणतात.

अहमद शाह अब्दालीचे विशाल साम्राज्य पश्चिमेला इराणपासून पूर्वेला भारताच्या सरहिंदपर्यंत पसरले होते. त्यावेळी मुघल साम्राज्याची भारतावरील पकड कमकुवत झाली होती. त्याच वेळी, मराठा साम्राज्य सतत युद्धे जिंकून खूप महत्वाकांक्षी बनत होते. त्यांच्या विस्तारामुळे अहमद शहा अब्दालीला त्याच्या सल्तनतला धोका वाटत होता.

एका बाजूला मराठे आणि दुसऱ्या बाजूला अब्दाली, दोघेही आपल्या साम्राज्याची व्याप्ती वाढवण्यात व्यस्त होते आणि त्यांना अधिकाधिक क्षेत्र आपल्या सल्तनतचा भाग बनवायचे होते. दरम्यान, जानेवारी 1761 मध्ये दोन शक्तींमध्ये निर्णायक लढाई झाली. दिल्लीजवळ पानिपतच्या मैदानावर लढलेली लढाई ही सेनापती आणि सम्राट म्हणून अहमद शाह अब्दालीच्या आयुष्यातील सर्वात मोठी लढाई होती.

पानिपतची तिसरी लढाई मराठा आणि अफगाण सैन्य यांच्यात झाली. अफगाण सैन्याची कमान अहमद शाह अब्दाली-दुरानीच्या हाती होती. त्याच वेळी सदाशिवराव भाऊ हे मराठा सैन्याचे सेनापती होते. हे युद्ध अफगाणांनी जिंकले असले, तरी दोन्ही छावण्यांमधील हजारो लोक युद्धात मारले गेले. असे म्हणतात की युद्धात इतके रक्त सांडले गेले की तेथील माती पूर्णपणे लाल झाली.

हा पराभव मराठ्यांचा इतिहासातील सर्वात भीषण पराभव होता. पानिपतच्या लढाईत मराठ्यांचा पराभव केल्यानंतर अहमद शहा अब्दालीची इच्छा असती, तर तो भारतात राहून दिल्लीतून संपूर्ण देशावर राज्य करू शकला असता. पण त्याला आपल्या देशाची खूप आवड होती. आपल्या सल्तनतीच्या सीमांचे रक्षण करण्यासाठी त्याला कंदाहारला परत जाणे चांगले वाटले.

अहमदशहा अब्दाली मागे गेला, असला तरी मराठ्यांच्या कमकुवतपणामुळे नवीन शक्तीचा जन्म झाला. पानिपतच्या तिसऱ्या लढाईने इंग्रजांना भारतात आपला विस्तार करणे सोपे झाले.