‘भिडू’ शब्दावर आहे का जॅकी श्रॉफचा अधिकार? व्यक्तिमत्व अधिकारांवर काय म्हणतो कायदा ते जाणून घ्या

न्यायमूर्ती संजीव नरुला यांनी या प्रकरणी न्यायालयात सुनावणी केली. या प्रकरणानंतर पुन्हा चर्चा सुरू झाली की कुणालाही कोणत्याही शब्दावर अधिकार असू शकतो का? व्यक्तिमत्व हक्क काय आहेत आणि कायदा यावर काय सांगतो?

अधिवक्ता आशिष पांडे यांनी सर्वोच्च न्यायालयाला सांगितले की समाजात वेगळी ओळख असलेल्या लोकांच्या बाबतीत असे अधिकार लागू होतात. जे सार्वजनिक व्यक्ती किंवा सेलिब्रिटी आहेत. ज्यांना लोक ओळखतात. केवळ एखाद्या विशिष्ट क्षेत्राशी संबंधित प्रसिद्ध व्यक्ती आणि त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाशी संबंधित गोष्टी व्यक्तिमत्व अधिकारांतर्गत येतात. हे एका उदाहरणाने समजू शकते. अनिल कपूरची ‘झकास’ म्हणण्याची शैली आवडली. फक्त त्याचा हा आणि जॅकी श्रॉफचा भिडू म्हणण्याचा टोन आणि त्याचा फोटो. म्हणजेच त्या गोष्टी थेट त्यांच्या व्यवसायाच्या कमाईशी संबंधित आहेत आणि त्यांचा व्यावसायिक वापर केला जात आहे. हे व्यक्तिमत्व हक्क मानले जातात.

व्यक्तिमत्त्वाच्या अधिकारांच्या संरक्षणाबाबत कायद्यात प्रत्यक्षपणे काहीही सांगितलेले नाही. मात्र गेल्या काही वर्षांत अशी अनेक प्रकरणे समोर आली आहेत ज्यावरून प्रसिद्ध व्यक्तींना या बाबतीत कोणते अधिकार आहेत हे दिसून येते. पहिला म्हणजे भारतीय राज्यघटनेत नोंदलेला ‘जीवनाचा हक्क’. या अंतर्गत गोपनीयतेच्या अधिकारासारख्या गोष्टींचा समावेश करण्यात आला आहे. उदाहरणार्थ, अनिल कपूर म्हणाले होते की तो ज्या पद्धतीने झक्कास बोलतो त्याचा व्यावसायिकरित्या इतरत्र कोणत्याही मंजुरीशिवाय वापर केला जात आहे. हे त्यांच्याशी थेट संबंधित आहे, त्यामुळे त्यांच्या गोपनीयतेच्या अधिकाराचे उल्लंघन होत आहे.

दुसरा म्हणजे अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा अधिकार. याचा अर्थ कलम 19. कोणताही थेट कायदा नसतानाही या दोन कायद्यांद्वारे व्यक्तिमत्त्वाच्या हक्कांचे संरक्षण केले जाऊ शकते. अशा प्रकारे, कोणत्याही व्यक्तिमत्त्वाचा फोटो, शैली आणि अशा गोष्टींचा व्यावसायिक वापर करता येणार नाही.

उत्तर नाही आहे. अधिवक्ता आशिष पांडे म्हणतात की कोणत्याही शब्दावर कोणताही हक्क सांगता येत नाही, परंतु तो संवाद वापरण्यावर किंवा परवानगीशिवाय शब्द व्यावसायिकपणे बोलण्याच्या टोनवर आवश्यक बंदी लादली जाऊ शकते, कारण ती व्यक्तिमत्त्वाच्या अधिकारांची बाब बनते. हे संरक्षणात्मक अधिकारांच्या कक्षेत येते, परंतु जर बातम्या किंवा व्हिडिओमध्ये हा शब्द वापरून माहिती दिली जाऊ शकते आणि त्याचा व्यावसायिक वापर केला जात नाही, तर ते व्यक्तिमत्व अधिकारांच्या उल्लंघनाच्या कक्षेत येत नाही. कोणताही सामान्य माणूस भिडू हा शब्द वापरू शकतो, पण जॅकी श्रॉफच्या शैलीत नाही.

नाव आणि आवाजाबाबत न्यायालयात पोहोचण्याची ही पहिलीच घटना नाही. याआधी अमिताभ बच्चन आणि अनिल कपूर यांनीही कोर्टात धाव घेतली आहे. 2022 मध्ये महानायक आणि 2023 मध्ये अनिल कपूर यांनी दिल्ली उच्च न्यायालयात याबाबत याचिका दाखल केली होती. मेगास्टार आणि अनिल कपूर यांच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या अधिकारांचे संरक्षण करण्यासाठी आदेश देण्यात आला होता, ज्यामध्ये कोणत्याही व्यक्तीचे नाव, फोटो आणि आवाज बेकायदेशीरपणे वापरता येणार नाही, असे म्हटले होते. अशाप्रकारे, अमिताभ बच्चन आणि अनिल कपूर यांची नावे आणि आवाज कोणत्याही प्रकारच्या प्रचार सामग्रीमध्ये त्यांच्या परवानगीशिवाय वापरण्यास बंदी घालण्यात आली होती.