1853 मध्ये ब्रिटिशांनी मुंबई ते ठाणे दरम्यान पहिली रेल्वे प्रवास सेवा सुरू केली, तेव्हा भारतीय रेल्वे ही केव्हातरी देशाची आणि येथील लोकांची जीवनवाहिनी बनेल, याची कुणालाही कल्पना नव्हती. आज हे खरोखर बदलले आहे. मात्र, तेव्हापासून भारतीय रेल्वेचा चेहरामोहरा खूप बदलला आहे आणि गेल्या काही वर्षांत त्यात ‘वंदे भारत एक्स्प्रेस’सारखे मोठे बदल पाहायला मिळत आहेत. भारतीय रेल्वेमध्ये एसी कोचची संख्या वाढत असतानाच अनेक नवीन पर्यायही समोर आले आहेत. चला या सर्वांबद्दल आणि त्यांच्यात काय फरक आहे ते जाणून घेऊया.
आता 1, 2 नाही, तर ट्रेनमध्ये जोडले जातात अनेक प्रकारचे एसी कोच, अशा प्रकारे बदलत आहे भारतीय रेल्वे
ज्याप्रमाणे दूरसंचार कंपन्या प्रत्येक ग्राहकाकडून मिळणाऱ्या सरासरी रकमेचा हिशोब करून त्यांचा महसूल काढतात, त्याचप्रमाणे भारतीय रेल्वेने गेल्या काही वर्षांमध्ये प्रति प्रवासी खर्च आणि कमाईची गणना सुरू केली आहे. तुमच्या रेल्वेच्या तिकिटावर तुमच्या प्रवासाच्या 50 टक्क्यांहून अधिक खर्च सरकार उचलते असे लिहिलेले, तुम्ही अनेकदा पाहिले असेल.
हा भार कमी करण्यासाठी, भारत सरकारने देशातील प्रति प्रवासी भाडे संकलन सुधारण्याचे काम केले आहे. यासाठी गाड्यांमधील एसी कोचची संख्या वाढवण्यात आली आहे. त्याचवेळी, एसी कोच आणि स्लीपर कोचमधील सीटची संख्याही वाढवण्यात आली आहे. एवढेच नाही, तर सरकारने वंदे भारत एक्स्प्रेस, गतिमान आणि अमृत भारत यासारख्या अनेक प्रिमियम ट्रेनही देशात चालवल्या आहेत. एकीकडे ते प्रवासाचा वेळ आणि खर्च कमी करत असताना, ते भाडे वसूल करण्याचेही एक साधन बनत आहेत. हे पाहता आता देशात एसी कोचचे अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत.
आता जागा आणि गरजेनुसार भारतीय गाड्यांमध्ये विविध प्रकारचे एसी कोच बसवले जात आहेत. काश्मीरसारख्या डोंगराळ प्रदेश किंवा कोकण रेल्वेसारख्या निसर्गरम्य दृश्ये असलेल्या मार्गांवर सरकारने व्हिस्टाडोम कोच सुरू केले आहेत. त्यांची खास गोष्ट म्हणजे या कोचमध्ये 360 डिग्री रिव्हॉल्व्हिंग चेअर आहेत. खिडक्यांच्या काचा मोठ्या आहेत आणि गॅलरीतूनही मोकळे आकाश दिसते. एवढेच नाही, तर देशातील बहुतांश व्हिस्टाडोम कोचच्या मागील बाजूस मोठा खुला भाग असून त्यातून बाहेरचे दृश्य अप्रतिमपणे दिसते. ते पूर्णपणे एसी कोच असतात.
दुसरीकडे, सरकारने थर्ड एसी सेगमेंटमध्ये ‘एक्झिक्युटिव्ह’ कोच सुरू केले आहेत. त्यांना ‘इकॉनॉमी’ क्लास असेही म्हणतात. त्यांची खास गोष्ट म्हणजे सामान्य थर्ड एसीमध्ये 72 बर्थ असतात, तर त्यात जवळपास 90 बर्थ असतात. यामुळे एकाच डब्यात जास्त प्रवासी वाहतूक करता येत असताना सर्वसामान्यांसाठी सामान्य थर्ड एसीच्या तुलनेत भाडे कमी आहे.
भारतीय रेल्वे सध्या जर्मन तंत्रज्ञानाने बनवलेले हलके डबे वापरते. सुरुवातीला हे तंत्रज्ञान एसी कोचसाठी वापरले जात होते, नंतर स्लीपर कोच देखील या तंत्रज्ञानाने बनवले जाऊ लागले. त्याचबरोबर भारताने स्वदेशी पद्धतीने ‘ट्रेन सेट’ही विकसित केले आहेत. यामध्ये इंजिन वेगळे नसून ते संपूर्ण ट्रेनचा एक भाग आहे. सरकारने त्यांचा वापर वंदे भारत सारख्या ट्रेनमध्ये सुरू केला आहे.
अशाप्रकारे सरकारने एसी श्रेणीतील अनेक प्रीमियम कोच सादर केले आहेत. यामध्ये सेकंड एसी आणि फर्स्ट एसी कोच पूर्वीप्रमाणेच आहेत. सरकारने एसी चेअरकारमध्ये अनेक प्रीमियम पर्याय दिले आहेत, ज्यात फ्लाइटसारख्या सुविधा आहेत. तेजस एक्स्प्रेससारख्या खासगी गाड्यांमध्येही ट्रेन होस्टेस असतात. तथापि, या सर्व सुविधांसाठी तुम्हाला प्रीमियम भाडे देखील भरावे लागते.
रेल्वेचा महसूल वाढवण्यासाठी सरकारने एसी कोचचे उत्पादनही वाढवले आहे. 2019-20 या आर्थिक वर्षात, जिथे सरकार 3 कोच कारखान्यांमध्ये वार्षिक 997 थर्ड एसी आणि थर्ड एसी कोच तयार करत होते. 2024-25 मध्ये त्यांची संख्या 2,571 असण्याचा अंदाज आहे. तर स्लीपर कोचची संख्या 86 टक्क्यांनी घटली आहे. 1925 वरुन ते फक्त 278 पर्यंत कमी झाल्याचा अंदाज आहे.