लोकसभा निवडणुकीच्या 2024 च्या तिसऱ्या टप्प्यासाठी उद्या म्हणजेच 7 मे रोजी मतदान होणार आहे. या टप्प्यात देशातील लोकसभेच्या 93 जागांसाठी मतदान होणार आहे. निवडणुकीच्या काळात मतदान आणि मतदान प्रक्रियेबाबत लोकांच्या मनात अनेक प्रश्न निर्माण होतात. आज EVM मशीन कसे काम करते, ते समजून घेऊ. जर कोणी त्याचे बटण वारंवार दाबले तर काय होते?
EVM चे बटन वारंवार दाबून वाढतात का मते? जिथे वीज नाही तिथे कसे चालते मशीन?
ईव्हीएम मशीन दोन युनिट्सचे बनलेले आहे – कंट्रोल युनिट आणि बॅलोटिंग युनिट. कंट्रोल युनिट हे पीठासीन अधिकाऱ्याकडे असते आणि बॅलेटिंग युनिट हे एकक असते, ज्यामधून मतदार मतदान करतो. या युनिटमध्ये उमेदवारांची नावे आणि त्यांना मत देण्यासाठी एक बटण असते. दोन्ही यंत्रे एकमेकांना जोडलेली असतात.
तुम्ही दोनदा बटण दाबल्यास काय होते?
मतदाराने बॅलेटिंग युनिटचे बटण दाबताच त्याचे मत नोंदवले जाते आणि मशीन लॉक होते. मतदान केल्यानंतर एखाद्या व्यक्तीने पुन्हा बटण दाबल्यास त्याचे अतिरिक्त मत नोंदवले जात नाही. पीठासीन अधिकारी कंट्रोल युनिटवरील ‘बॅलेट’ बटण दाबेपर्यंत मशीन लॉक होते. अशा रीतीने ‘एक व्यक्ती, एक मत’चा अधिकार निश्चित होतो.
बॅलेटिंग युनिटमध्ये 16 उमेदवारांसाठी तरतूद आहे. समजा एका मतदारसंघात फक्त 10 उमेदवार आहेत. मतदाराने 11 ते 16 पर्यंत कोणतेही बटण दाबल्यास मतांचा अपव्यय होईल का? निवडणूक आयोगाच्या अहवालानुसार, अशा प्रकरणांमध्ये, ईव्हीएम तयार करताना रिटर्निंग ऑफिसरद्वारे 11 ते 16 क्रमांकावर मुखवटा घातलेला असतो. त्यामुळे 11 ते 16 या उमेदवारांसाठी कोणत्याही मतदाराने कोणतेही बटण दाबण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही.
वीज नसलेल्या भागात कसे काम करते ईव्हीएम?
ईव्हीएम मशीन चालवण्यासाठी विजेची गरज नाही. अहवालानुसार, ईव्हीएम सामान्य 7.5 व्होल्ट अल्कलाइन पॉवर-पॅकवर चालतात. हे बंगळुरूच्या भारत इलेक्ट्रॉनिक्स लिमिटेड आणि हैदराबादच्या इलेक्ट्रॉनिक्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेडद्वारे पुरवले जातात. पॉवर-पॅकमध्ये 5 AA आकाराचे सेल असतात, जे 1.5 व्होल्ट्सवर कार्य करतात. त्यामुळे वीज कनेक्शन नसतानाही ईव्हीएमचा वापर करता येतो.
ईव्हीएम मशिनमध्ये किती मते साठवता येतात, तो डेटा किती काळ सुरक्षित ठेवता येतो?
ईव्हीएमची मते साठवण्याची क्षमता त्याच्या मॉडेलवर अवलंबून असते. जुन्या आवृत्तीच्या एका EVM (2000-05 मॉडेल) मध्ये जास्तीत जास्त 3840 मते टाकता येतात. त्याच वेळी, नवीन आवृत्ती EVM (2006 पासून मॉडेल) मध्ये जास्तीत जास्त 2000 मते संग्रहित केली जाऊ शकतात. निवडणूक आयोगाने सामायिक केलेल्या माहितीनुसार, कंट्रोल युनिट 10 वर्षे किंवा त्याहून अधिक काळ निकाल आपल्या स्मृतीमध्ये संग्रहित करू शकते.
केव्हा करण्यात आला ईव्हीएमबाबत कायदा ?
मे 1982 मध्ये भारतीय निवडणुकीत प्रथमच ईव्हीएम मशीनचा वापर करण्यात आला. त्यानंतर केरळच्या परूर विधानसभा मतदारसंघातील 50 मतदान केंद्रांवर ईव्हीएम मशीन बसवण्यात आल्या. त्यानंतर ईव्हीएमच्या वापराबाबत कायद्यात विशिष्ट तरतूद असावी, अशी मागणी पुढे आली. या अंतर्गत डिसेंबर 1988 मध्ये लोकप्रतिनिधी कायदा, 1951 मध्ये नवीन कलम 61A जोडण्यात आले.