रावण होता किती विद्वान, त्याला कसे पडले ब्रह्मराक्षस हे नाव आणि त्याने शनिदेवाला का बनवले बंदिवान? वाचा संपूर्ण कथा

वाल्मिकी रामायणानुसार, रावण हा त्याच्या वडिलांच्या बाजूने ब्राह्मण होता आणि आजोबांच्या बाजूने क्षत्रिय राक्षस होता. म्हणूनच त्याला ब्रह्मराक्षस असेही म्हणतात. रावणाचे आजोबा ऋषी पुलस्त्य हे ब्रह्मा आणि सप्तऋषींच्या 10 मानसपुत्रांपैकी एक होते. क्षत्रिय दानव कुळातील कैकशी, त्याचा पुत्र ऋषी विश्रवाची पत्नी, हिने रावणाला जन्म दिला. कैकसीचे वडील राक्षस राजा सुमाली (सुमलया) होते. कुबेरचा जन्म विश्व ऋषींच्या दुसऱ्या पत्नीपासून झाला. आपले वडील, ऋषी विश्रव यांच्या आश्रयाने, रावणाने वेद आणि पवित्र ग्रंथ तसेच क्षत्रियांचे ज्ञान आणि युद्धकलेवर प्रभुत्व मिळवले होते.

उत्तर प्रदेशातील गौतम बुद्ध नगरमध्ये ग्रेटर नोएडापासून 15 किमी अंतरावर बिसरख हे गाव आहे. या ठिकाणी रावणाचा जन्म झाला असे मानले जाते. त्यामुळे येथे दसराही साजरा केला जात नाही. अनेक दशकांपूर्वी बिसरख येथील लोकांनी रावणाचा पुतळा जाळल्याचे कारण मीडिया रिपोर्ट्समध्ये देण्यात आले होते. मग तिथे एक एक करून अनेक लोक मेले. यानंतर लोकांनी रावणाची पूजा केली, ज्यामुळे मृत्यूची मालिका थांबली.

लंका विश्वकर्माने शिव आणि पार्वतीसाठी बांधली होती, जी विश्वरावांनी यज्ञानंतर शिवाकडून दक्षिणा म्हणून मागितली होती. या ऋषीपुत्र कुबेरने आपली सावत्र आई कैकेसी मार्फत रावणाला संदेश दिला की आता लंका आपली आहे. तथापि, रावणाची लंका केवळ आपलीच राहावी अशी इच्छा होती म्हणून त्याने कुबेरला बळजबरीने हिसकावण्याची धमकी दिली. शिवाच्या तपश्चर्येनंतर रावणावर कोणीही अंकुश ठेवू शकणार नाही, हे पिता विश्वाला माहीत होते. त्यामुळे कुबेरांना लंका रावणाला देण्याचा सल्ला देण्यात आला. अशा प्रकारे रावणाने लंका काबीज केली.

रावण जितका शिकलेला होता, तितकाच शक्तिशाली होता. याचा अंदाज यावरून लावता येतो की युद्धात रामाचा बाण लागल्यानंतर, जेव्हा तो शेवटचा श्वास घेत होता, तेव्हा स्वतः भगवान रामाने लक्ष्मणाला त्यांच्याकडून ज्ञान मिळविण्यास सांगितले होते. तेव्हा लक्ष्मण लंकाराजाच्या मस्तकाजवळ बसले. रावणाने लक्ष्मणाला दिलेले पहिले ज्ञान हे होते की जर तुम्हाला तुमच्या गुरूकडून ज्ञान हवे असेल, तर तुम्ही नेहमी त्यांच्या पायाशी बसावे. ही ज्ञान परंपरा भारतात आजही कायम आहे.

रावण केवळ सामवेदातच पारंगत नव्हता, तर त्याला इतर तीन वेदांचेही ज्ञान होते. वेद पठणाच्या पद्धतीत म्हणजे पादपथात त्याने प्रभुत्व मिळवले होते. लंकेचा राजा रावणाने शिवतांडव, प्रकुथ कामधेनू आणि युधिष तंत्र अशा अनेक रचना केल्या. संगीतातही रावण कुणापेक्षा कमी नव्हता. धार्मिक ग्रंथ सांगतात की रुद्र वीणा वाजवून रावणाचा पराभव करणे कदाचित कोणालाच शक्य नव्हते. रावणानेच जगाला व्हायोलिनसारखे वाद्य दिले, ज्याला रावणहथ असे म्हणतात.

रावण हा वैद्यकशास्त्रात अत्यंत जाणकार होता. त्याने आयुर्वेदावर अर्क प्रकाश नावाचे पुस्तकही लिहिले होते. भरपूर पोषक द्रव्ये असलेला असा भात कसा तयार करायचा, हे त्याला माहीत होते. असे मानले जाते की हा तांदूळ तो अशोक वाटिकेत माता सीतेला देत असे. पत्नी मंदोदरीच्या सांगण्यावरून रावणाने आयुर्वेदाच्या ज्ञानावर आधारित स्त्रीरोग आणि बालरोग शास्त्रावर अनेक पुस्तके लिहिली होती. यामध्ये शंभरहून अधिक आजारांवर उपचार सांगितले आहेत.

रावण ज्योतिषशास्त्रात पारंगत होता. आपला मुलगा मेघनादच्या जन्मापूर्वीच त्याने आपल्या इच्छेनुसार ग्रह-नक्षत्रांची मांडणी केली होती. अशा स्थितीत जन्मलेला आपला मुलगा अमर होईल, असा त्यांचा विश्वास होता. मात्र, अखेरच्या क्षणी शनिदेवाने आपली चाल बदलली. याचा राग येऊन त्याने शनिदेवालाच बंदीवान केले होते. रावणाने ज्योतिषशास्त्रावरही अनेक पुस्तके लिहिली होती.