51 Shakti Peeth : माता सतीचे कोणत्या 51 ठिकाणी पडले होते शरीराचे अवयव, जे आता बनले आहेत शक्तीपीठ?

हिंदू धर्मात देवी सतीच्या 51 शक्तीपीठांना खूप महत्त्व आहे, पण या सर्व शक्तीपीठांच्या निर्मितीमागचे कारण काय आहे आणि माता सतीची 51 शक्तीपीठे कोठे आहेत, हे तुम्हाला माहिती आहे का? अशा परिस्थितीत पौराणिक कथेनुसार देवीची शक्तीपीठे निर्माण होण्याचे कारण या लेखात सांगू. ही 51 शक्तीपीठे कोठे आहेत हे देखील सांगतो.

पौराणिक कथेनुसार, भगवान शंकराची पहिली पत्नी माता सती यांचे वडील दक्ष प्रजापती एकदा कंखल (हरिद्वार) येथे महायज्ञ करत होते. त्या महायज्ञासाठी ब्रह्मा, विष्णू, इंद्र आणि सर्व देवी-देवतांना आमंत्रित केले होते, परंतु दक्ष प्रजापतीने त्यांची कन्या माता सतीचे पती भगवान शंकर यांच्यावर नाराजी असल्यामुळे त्यांना आमंत्रित केले नाही. माता सतीने वडिलांना यज्ञस्थळी भगवान शंकरांना न बोलावण्याचे कारण विचारले असता, दक्ष प्रजापतीने भगवान शंकरांना शिवीगाळ केली. पतीच्या या अपमानाने संतप्त होऊन माता सतीने त्याच यज्ञकुंडात प्राणाची आहुती दिली होती.

भगवान शिवशंकरांना जेव्हा हे कळले, तेव्हा ते संतप्त झाले आणि क्रोधाने त्यांचा तिसरा डोळा उघडला आणि त्यांनी माता सतीचे शरीर उचलले आणि तांडव करू लागले. भगवान शिवाच्या कोपामुळे पृथ्वीवर प्रलय येण्याचा धोका वाढू लागला, ज्याला थांबवण्यासाठी भगवान विष्णूंनी आपल्या सुदर्शन चक्राने माता सतीच्या शरीराचे विच्छेदन केले. यानंतर देवी सतीच्या शरीराचे अवयव पृथ्वीवर जिथे जिथे पडले, तिथे तिथे शक्तीपीठ स्थापन झाले. अशी एकूण 51 शक्तीपीठे बांधण्यात आली.

माता सतीच्या 51 शक्तीपीठांची नावे

1. देवी बहुला – एक प्रतीक माता सतीचा डावा हात पश्चिम बंगालच्या वर्धमान जिल्ह्यातील अजेया नदीजवळ पडला, जिथे तिची देवी बहुला म्हणून पूजा केली जाते.
2. मंगल चंद्रिका- पश्चिम बंगालमधील वर्धमान जिल्ह्यातील उजनीमध्ये मातेचे उजवे मनगट पडले होते. आईचे मंगल चंद्रिका रूप येथे आहे.
3. भ्रामरी देवी- धार्मिक मान्यतेनुसार, मातेचा डावा पाय पश्चिम बंगालमधील जलपाईगुडी येथे पडला होता, जिथे माँ सतीच्या भ्रामरी रूपाची पूजा केली जाते.
4. जुगड्या- पश्चिम बंगालमधील वर्धमान जिल्ह्यात माता सतीच्या उजव्या पायाचा अंगठा पडला होता. सती माता जुगाडी रूपात येथे विराजमान आहे.
5. माता कालिका- पश्चिम बंगालमधील कालीघाट, कोलकाता येथे आईच्या डाव्या पायाचा अंगठा पडला होता. इथे आईला कालिका म्हणतात.
6. महिषमर्दिनी- पश्चिम बंगालच्या बीरभूम जिल्ह्यातही माता सतीचा गर्भ पडला. म्हणूनच आईला इथे महिषमर्दिनी असेही म्हणतात.
7. देवगर्भ- पश्चिम बंगालमधील बीरभूम जिल्ह्यात माता सतीच्या अस्थी पडल्या आहेत. येथे देवीला देवगर्भ म्हणतात.
8. देवी कपालिनी- पश्चिम बंगालच्या पूर्व मेदिनीपूर जिल्ह्यात सती मातेची डाव्या टाच पडली होती. येथे मातेच्या कपालिनी रूपाची पूजा केली जाते.
9. फुलरा- पश्चिम बंगालच्या बीरभूम जिल्ह्यातही सती मातेचे ओठ सापडले आहेत. या ठिकाणी माता सतीची फुल्र रुपात पूजा केली जाते.
10. अवंती- माता सतीचा वरचा ओठ मध्य प्रदेशातील उज्जयिनीमध्ये क्षिप्रा नदीच्या काठावर पडला. इथे तिला अवंती म्हणतात.
11. नंदिनी- पश्चिम बंगालमधील बीरभूममध्ये माता सतीच्या नंदिनी रूपाची पूजा केली जाते. येथे देवी सतीचा हार पडल्याचेही सांगितले जाते.
12. देवी कुमारी- माता सतीचा उजवा खांदा पश्चिम बंगालमधील रत्नाकर नदीजवळ पडला होता, तिला देवी कुमारी म्हणतात.
13. देवी उमा – माता सतीचा डावा (खांदा) भारत-नेपाळ सीमेवर पडला होता. जिथे माता उमा विराजमान आहेत.
14. कालिका देवी- पश्चिम बंगालमधील बीरभूम जिल्ह्यात माता सतीच्या पायाचे हाड पडले होते. येथे कालिका देवीच्या नावाने तिची पूजा केली जाते.
15. विमला जी- बांगलादेशातील मुर्शिदाबाद जिल्ह्यात विमला नावाने माता सतीची पूजा केली जाते, जिथे तिच्या कपाळावरचा मुकुट पडला होता.
16. माँ भवानी- बांगलादेशातील चितगाव जिल्ह्यातील चंद्रनाथ पर्वताच्या शिखरावर आईचा उजवा हात पडला होता. इथे सती मातेला भवानी म्हणतात.
17. सुनंदा- बांगलादेशातील बरिसालमध्ये माता सतीचे नाक पडले होते असे मानले जाते. येथे मातेचे सोनेरी रूप आहे.
18. देवोत्सव- बांगलादेशातील जैंतिया परगणा येथे माता सतीची डावी मांडी पडली, यालाच देवी जयंती म्हणतात.
19. महालक्ष्मी देवी – बांगलादेशातील जैनपूर गावात, माता सतीचे नश्वर अवशेष भगवान शिव वाहून नेत होते, तेव्हा येथे माता सतीचा गळा पडला. येथे महालक्ष्मीच्या रूपात देवीची पूजा केली जाते.
20. योगेश्वरी- बांगलादेशातील खुलना जिल्ह्यात सती मातेचे हात-पाय पडले असे मानले जाते. इथे तिला यशोरेश्वरी म्हणतात.
21. अर्पण- बांगलादेशातील भवानीपूर गावात माता सतीच्या डाव्या पायाचा घोटा पडला होता. जिथे त्याची नैवेद्य म्हणून पूजा केली जाते.
22. इंद्राक्षी- श्रीलंकेत मातेच्या इंद्राक्षी रूपाची पूजा केली जाते कारण या ठिकाणी मातेच्या उजव्या पायाचा घोटा पडला आहे.
23. माता ललिता- उत्तर प्रदेशातील अलाहाबादमधील प्रयाग संगममध्ये माता सतीच्या हाताचे बोट पडले. येथे ललिताच्या रूपात माता सतीची पूजा केली जाते.
24. मनकर्णी- उत्तर प्रदेशातील वाराणसीमध्ये कानातला मणि पडल्यामुळे आईला विशालाक्षी किंवा मनकर्णी या नावाने पूजले जाते.
25. देवीशिवानी- उत्तर प्रदेशातील चित्रकूट रामगिरी येथे सती मातेचा उजवा स्तन खाली पडला होता, अशी पौराणिक कथा आहे. येथे शिवानी देवीचे नाव आहे.
26. चुडामणी – उत्तर प्रदेशातील वृंदावन येथे माता सतीच्या केसात चुडामणी आढळले. जिथे माता सतीला उमा म्हणतात.
27. श्रावणी- तामिळनाडूच्या भद्रकाली मंदिरात माता सतीची पाठ पडली. इथे तिला श्रावणी म्हणतात.
28. सावित्री- कुरुक्षेत्र, हरियाणात माता सतीची टाच पडली. या ठिकाणी माता सावित्रीचे रूप आहे.
29. देवी गायत्री- अजमेर, राजस्थानमध्ये, गायत्री पर्वतावर माता सतीची पूजा केली जाते, जिथे तिचे मनगट पडले होते.
30. मां काली- मध्य प्रदेशातील अमरकंटक येथे माँ सतीचे डावे नितंब पडले होते. येथे काली पूजा केली जाते.
31. देवी नर्मदा- माता सतीचा उजवा नितंब मध्य प्रदेशातील अमरकंटकमध्ये नर्मदा नदीच्या काठावर पडला होता. येथे देवीला नर्मदा म्हणतात.
32. देवी नारायणी- पौराणिक कथेनुसार, तामिळनाडूमधील कन्याकुमारी-तिरुवंतपुरम मार्गावर माता सतीची वरची दाढ पडली होती. हे देवीचे नारायणी रूप आहे.
33. वाराही- उत्तर प्रदेशातील गोंडा येथे असलेल्या या मंदिरात सती देवीची खालची दाढी पडली होती. येथे देवीची वाराही रूपात पूजा केली जाते.
34. श्री सुंदरी- आंध्र प्रदेशातील कुरनूल येथील श्रीशैलममध्ये सती मातेच्या उजव्या पायाचा घोटा पडला आहे. जिथे तिची श्री सुंदरी नावाने पूजा केली जाते.
35. चंद्रभागा- भगवान शिव माता सतीचे पार्थिव घेऊन जात असताना गुजरातमधील जुनागढ जिल्ह्यातील सोमनाथ मंदिराजवळ मातेचे पोट पडले होते. येथे देवीला चंद्रभागा म्हणतात.
36. भ्रामरी देवी- एका आख्यायिकेनुसार माता सतीची हनुवटी नाशिकच्या गोदावरी खोऱ्यात पडली. येथील आईला भ्रामरी म्हणतात.
37. रकिनी देवी- आंध्र प्रदेशातील कोटिलिंगेश्वर मंदिरात माता सतीचा गाल पडला होता. जिथे राखिणी मातेची पूजा केली जाते
38. देवी अंबी – माता सतीच्या डाव्या पायाचे बोट राजस्थानमधील भरतपूर येथे पडले होते. येथे सती मातेची अंबी नावाने पूजा केली जाते.
39. महाशिरा – असे मानले जाते की नेपाळमधील पशुपतीनाथ मंदिराजवळील गुजयेश्वरी मंदिरात सती मातेचे दोन्ही गुडघे पडले आहेत. या ठिकाणी मातेच्या महाशिरा रूपाची पूजा केली जाते.
40. गंडकी चंडी- मुक्तिनाथ मंदिर पोखरा, नेपाळमध्ये गंडकी नदीच्या काठावर आहे. या ठिकाणी माता सतीचे मस्तक पडल्याचे मानले जाते. येथे गंडकी चंडीप्रमाणे मातेची पूजा केली जाते.
41. जयदुर्गा- कर्नाटकातील या मंदिरात सती मातेचे दोन्ही कान पडले होते. या ठिकाणाला जयदुर्गा म्हणतात.
42. कोट्टारी- हिंगलाज मातेचे शक्तिपीठ पाकिस्तानातील बलुचिस्तानच्या लारी तहसीलमध्ये आहे. या ठिकाणी सती मातेचे मस्तक पडल्याचे मानले जाते. इथे आईला कोटरी म्हणतात.
43. महिष मर्दिनी- माता सतीचे नैना देवी मंदिर बिलासपूर, हिमाचल प्रदेश येथे आहे. या ठिकाणी माता सतीचे डोळे पडले होते असे मानले जाते. या ठिकाणी मातेची महिषा मर्दिनीच्या रूपात पूजा केली जाते.
44. देवी अंबिका- हिमाचल प्रदेशातील कांगडा येथे माता सतीची जीभ पडली होती. येथे सती मातेच्या अंबिका रूपाची पूजा केली जाते.
    देवी महामाया- काश्मीरमधील पहलगाम येथे असलेल्या अमरनाथमध्ये सती मातेचा गळा पडला होता. येथे देवीला महामाया म्हणतात.
45. त्रिपुरमालिनी- पंजाबमधील जालंधरमध्ये माता सतीचा उजवा स्तन खाली पडला होता. येथे देवीची त्रिपुरमालिनी म्हणून पूजा केली जाते.
46. माता अंबाजी- गुजरातच्या अंबाजी मंदिरात देवी सतीचे हृदय पडले होते. या ठिकाणी आईला अंबाजी म्हणतात.
47. आई दाक्षायणी- माता सतीचा उजवा हात तिबेटजवळ कैलास पर्वतावर पडला होता. येथे सती मातेची दाक्षायणी स्वरूपात पूजा केली जाते.
48. देवी विमला- माता सतीची नाभी ओरिसातील भुवनेश्वर येथे पडली होती. आज माता सतीची विमला रूपात पूजा केली जाते.
49. त्रिपुरा सुंदरी- माता सतीचा उजवा पाय त्रिपुरातील उदयपूर येथील माताबरी शिखरावर पडला होता, अशी श्रद्धा आहे. इथेच आईला त्रिपुरासुंदरी हे नाव पडले.
50. कामाख्या देवी- आसामच्या गुवाहाटीमध्ये माता सतीची योनी पडली आहे. कामाख्या देवीची पूजा करण्यासाठी येथे कामाख्या मंदिर बांधण्यात आले आहे.