हिंदू धर्मात 2024 साली 9 ऑगस्ट रोजी नागपंचमीचा सण मोठ्या उत्साहात साजरा केला जाणार आहे. या दिवशी नागदेवतेची पूजा करून त्याला दूध अर्पण करण्याची परंपरा अनेक वर्षांपासून सुरू आहे. नागपंचमीला नागदेवतेला दूध अर्पण करणे किंवा नागांना दूध पाजणे यामागे काय कथा आहे, असा प्रश्न प्रत्येकाच्या मनात निर्माण होत असेल. हिंदू धर्मातील कथांमध्ये असे म्हटले जाते की नागपंचमीच्या दिवशी लक्ष्मी सापांची पूजा करून त्यांना दूध पाजून घरी येते. दूध पाजल्याने नागदेवता प्रसन्न होते आणि त्यांच्या कृपेने लक्ष्मी कधीही घराबाहेर पडत नाही. याशिवाय नागदेवतेची पूजा केल्याने लोकांना सर्पदंशाची भीती वाटत नाही.
Nag Panchami : नागदेवतेला का अर्पण केले जाते दूध, कशी सुरू झाली परंपरा?
हिंदू मान्यतेनुसार, नागदेवतेची पूजा केल्याने जीवनाशी संबंधित सर्व प्रकारचे दोष, भीती इत्यादी दूर होतात आणि सुख आणि सौभाग्य प्राप्त होते. नागपंचमीला नागदेवतेला दूध अर्पण करणाऱ्या व्यक्तीला भविष्यात सर्पदंशाची भीती वाटत नाही, असे मानले जाते. नाग देवता त्याचे सर्व संकट दूर करून जीवनाशी संबंधित सर्व सुख प्रदान करतात.
नागपंचमीच्या दिवशी विशेषत: नागदेवतेला दूध अर्पण करण्यामागे पौराणिक कथा आहे. त्यानुसार, अभिमन्यूचा मुलगा राजा परीक्षित याचा तक्षक नावाच्या सापाने दंश केल्याने मृत्यू झाला. त्यानंतर त्याचा पुत्र जनमेजयाने पृथ्वीवरील सर्व सर्पांचा नायनाट करण्यासाठी यज्ञ केला, त्यामुळे जगभरातील सर्व सर्प त्या यज्ञकुंडाच्या आगीत पडू लागले. अशा स्थितीत तक्षक नाग घाबरला आणि भगवान इंद्राच्या सिंहासनात लपला. यानंतर यज्ञाच्या प्रभावामुळे तक्षक नागासह भगवान इंद्राचे सिंहासन हवनकुंडाकडे खेचले जाऊ लागले.
हे घडताना पाहून देव आणि ऋषींनी जनमेजयाला यज्ञ थांबवण्यास सांगितले. या यज्ञामुळे सर्व सापांचा नायनाट झाला, तर निसर्गाचा समतोल बिघडेल, असे देवतांचे म्हणणे होते. यानंतर राजा जनमेजयाने तक्षक नागाला क्षमा करून यज्ञ संपवला. असे मानले जाते की यज्ञ संपल्यानंतर जळलेल्या सापांची जळजळ दूर करण्यासाठी त्यांना दुधात आंघोळ घालण्यात आली. हा दिवस नागपंचमीचा दिवस होता. त्यानंतर नागदेवतेला दुधाने स्नान घालण्याची परंपरा सुरू झाली.
सापांच्या कथेशी संबंधित भविष्य पुराणात असे म्हटले आहे की जो व्यक्ती 8 प्रमुख सापांची नावे घेतो त्याला कोणत्याही सापाची भीती वाटत नाही. या श्लोकात म्हटल्याप्रमाणे-
वासुकिः तक्षकश्चैव कालियो मणिभद्रकः।
ऐरावतो धृतराष्ट्रः कार्कोटकधनंजयौ ॥
एतेऽभयं प्रयच्छन्ति प्राणिनां प्राणजीविनाम् ॥ (भविष्योत्तरपुराण 32-2-7)
अर्थ : वासुकी, तक्षक, कालिया, मणिभद्रक, ऐरावत, धृतराष्ट्र, कर्कोटक आणि धनंजय – ते जीवांना निर्भयता प्रदान करतात.
नागपंचमीच्या सणाला लोक अनेकदा नागाला दूध पाजतात, पण सत्य हे आहे की साप दूध पीत नाही किंवा त्याला पाजण्याची परंपराही नाही. हिंदू मान्यतेनुसार नागपंचमीला विविध प्रकारच्या सापांना दुधाने आंघोळ घालण्याची आणि त्यांना दूध न पाजण्याची परंपरा आहे. यामुळेच नागदेवतेच्या पूजेमध्ये त्यांना दुधाचा विशेष अभिषेक केला जातो.