एकाच मंत्रालयावर खर्च केला निम्म्याहून अधिक पैसा… जाणून घ्या कसा होता देशाचा पहिला अर्थसंकल्प

देशाच्या पहिल्या अर्थसंकल्पाबद्दल बोलायचे तर, स्वतंत्र भारताचा पहिला अर्थसंकल्प 26 नोव्हेंबर 1947 रोजी सादर करण्यात आला. तो षण्मुखम चेट्टी यांनी सादर केला होता, जे भारताचे पहिले अर्थमंत्री देखील होते. या कारणास्तव षण्मुखम चेट्टी यांना भारतीय अर्थसंकल्पाचे जनक देखील म्हटले जाते.

भारताचा पहिला अर्थसंकल्प 18 फेब्रुवारी 1860 रोजी इंग्रज जेम्स विल्सनने मांडला होता. 1947 मध्ये स्वातंत्र्यापूर्वी भारतीयांचे अंतरिम सरकार स्थापन झाले. त्यात मुस्लिम लीगचे लियाकत अली खान यांना अर्थमंत्री करण्यात आले. लियाकत अली यांना भारताचा पहिला अर्थसंकल्प सादर करण्याची संधी मिळाली. 2 फेब्रुवारी 1946 रोजी त्यांनी 327.88 कोटी रुपयांचा अर्थसंकल्प सादर केला.

लियाकत अली खान यांचे बजेट फारसे आवडले नाही. त्यांनी 5,000 रुपयांपेक्षा जास्त किमतीच्या मालमत्तेच्या विक्रीवर व्यवसायाच्या नफ्यावर 25 टक्के कर तसेच भांडवली नफा कर लावला होता. याशिवाय महापालिकेचा करही दुप्पट केला होता.

स्वतंत्र भारताचा पहिला केंद्रीय अर्थसंकल्प सादर करण्याचे शीर्षक षण्मुखम चेट्टी यांच्याकडे आहे. स्वातंत्र्यानंतर सुमारे तीन महिन्यांनी 26 नोव्हेंबर 1947 रोजी त्यांनी अर्थसंकल्प सादर केला. या ऐतिहासिक प्रसंगी तत्कालीन अर्थमंत्री संसदेत म्हणाले होते, ‘स्वतंत्र आणि आझाद भारताचा पहिला अर्थसंकल्प मांडण्यासाठी मी उभा आहे. या ऐतिहासिक प्रसंगी अर्थमंत्री या नात्याने अर्थसंकल्प सादर करण्याची संधी मला मिळाली, ज्यामुळे मी स्वतःला भाग्यवान समजतो.

षण्मुखम चेट्टी यांनी देशाचा महसूल 171.15 कोटी रुपये असल्याचा अंदाज व्यक्त केला होता. तर 197.39 कोटी रुपये खर्च अपेक्षित होता. अशाप्रकारे देशात 26.24 कोटी रुपयांची वित्तीय तूट होती. मात्र, वास्तविक आकडा यापेक्षा जास्त असू शकतो, असे चेट्टी यांनी सांगितले. कारण फाळणीनंतर अनिश्चितता होती. तसेच, पश्चिम बंगाल आणि पूर्व पंजाब या नवीन प्रांतांना मदत करण्यासाठी आर्थिक मदत द्यावी लागेल.

खर्च हाताळण्यासाठी षण्मुखम चेट्टी यांनी बाजारातून 150 कोटी रुपये कर्ज घेण्याचा सल्ला दिला होता. 171.15 कोटी रुपयांच्या एकूण महसुलापैकी सुमारे 109 कोटी रुपये प्राप्तिकरातून मिळाले. याशिवाय अर्थसंकल्पात टपाल आणि तार विभागाकडून 159 कोटी रुपयांचा महसूल अपेक्षित होता. तर त्यावर्षी रेल्वेला फारसा नफा अपेक्षित नव्हता.

आर.के. षण्मुखम चेट्टी यांचा केंद्रीय अर्थसंकल्पात एकूण खर्च 197.4 कोटी रुपये होता, ज्यापैकी जवळपास निम्मी रक्कम संरक्षण सेवांसाठी देण्यात आली होती. स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर आणि देशाच्या फाळणीमुळे ताज्या तणावानंतर देशाच्या संरक्षण सेवा मजबूत करण्याची गरज होती. त्यामुळे असे पाऊल उचलण्यात आले.

1947 ते 1955 पर्यंत अर्थसंकल्प फक्त इंग्रजीतच सादर केला जात होता. 1955-56 पासून सरकारने ते हिंदीतही प्रकाशित करण्यास सुरुवात केली. या बदलाचे श्रेय सीडी देशमुख यांना जाते, जे भारताचे तिसरे अर्थमंत्री होते. अर्थसंकल्प हिंदीत प्रकाशित केल्याचा फायदा असा झाला की तो सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचला. तेव्हापासून आतापर्यंत अर्थसंकल्पीय भाषण हिंदी आणि इंग्रजी अशा दोन्ही भाषांमध्ये तयार केले जात आहे.