कुणाची अर्धी, तर कुणाची एक… जाणून घ्या कोणत्या देवतेच्या किती प्रदक्षिणा कराव्या?

हा मंत्र ‘एका चण्ड्या रवे: सप्त तिस्र: कार्या विनायके। हरेश्चतस्र: कर्तव्या: शिवस्यार्धप्रदक्षिणा।।’ मध्ये कोणत्या देवतेच्या किती प्रदक्षिणा कराव्या हे सांगितले आहे. या मंत्रानुसार दुर्गा देवीची प्रदक्षिणा करण्याचा विधी आहे. प्रत्यक्ष सृष्टीची देवता भगवान सूर्याची सात प्रदक्षिणा आणि अडथळ्यांचा नाश करणाऱ्या श्रीगणेशाची तीन प्रदक्षिणा करण्याची तरतूद आहे. त्याचप्रमाणे भगवान विष्णूचे चार फेरे आणि त्यांचे सर्व अवतार आणि शिवाचे अर्धे प्रदक्षिणा सांगितले आहेत.

या ग्रंथात अशी तरतूद आहे की ज्या देवतांची नावे मंत्रात नाहीत, त्यांची तीन वेळा प्रदक्षिणा करता येईल. यामध्ये हनुमानजींचाही समावेश आहे. तात्पर्य असा की हनुमान व इतर सर्व देवतांची पूजा केल्यानंतर तीन प्रदक्षिणा केल्यास पूजा पूर्ण मानली जाईल. पौराणिक मान्यतेनुसार देवतांची पूजा करण्याची परंपरा श्रीगणेशाने सुरू केली होती. शिवपुराणानुसार एकदा भगवान शिव आणि पार्वतीचे दोन पुत्र गणेश आणि कार्तिकेय यांच्यात स्पर्धा झाली. पृथ्वीभोवती प्रदक्षिणा घालणारा पहिला कोण असेल हे पाहण्याचे ध्येय होते.

यानंतर, पिता शिव आणि आई पार्वती यांना न्यायाधीश म्हणून नियुक्त केल्यानंतर, कार्तिकेय आपल्या मोरावर बसला आणि उडून गेला, परंतु भगवान गणेशाला दोन समस्या होत्या. पहिले त्याचे वजनदार शरीर, दुसरे म्हणजे तो घोड्यावर स्वार होणे. अशा स्थितीत त्याला ध्येय थोडे अवघड वाटले, पण बुद्धी आणि विवेकाची देवता असलेल्या गणेशाला लगेच कल्पना सुचली आणि आई-वडिलांभोवती प्रदक्षिणा घालून आपले ध्येय पूर्ण केले. त्यांची ही युक्ती भगवान शिवाला आवडली.

त्यांनी पहिल्या पूजेसाठी केवळ भगवान गणेशाला आशीर्वादच दिला नाही, तर आठ सिद्धीही त्यांना सुपूर्द केल्या. त्यावेळी दोन समजुतींचा जन्म झाला. आई-वडिलांपेक्षा मोठा देव नाही ही पहिली समजूत. जर एखाद्या व्यक्तीने आपल्या आई-वडिलांची मनापासून सेवा केली आणि पूजा केली तर त्याला सर्व दैवी फळे मिळतात. दुसरी श्रद्धा अशी आहे की देवतांना प्रदक्षिणा केल्याने इच्छित फळ मिळते. शिवपुराणानंतर, परिक्रमेचे महत्त्व नंतरच्या जवळजवळ सर्व पौराणिक ग्रंथ आणि स्मृतींमध्ये तपशीलवार वर्णन केले आहे.