जगभरातील देश उष्णतेमुळे होरपळत आहेत. भारतातील अनेक भागात उष्णतेची तीव्र लाट येऊ शकते, असा इशारा हवामान विभागाने दिला आहे. उन्हाळा खूप पूर्वीपासून सुरू झाला आहे, परंतु खगोलशास्त्रीयदृष्ट्या उत्तर गोलार्धातील उन्हाळा आजपासून (21 जून) सुरू होत आहे. याला तांत्रिक भाषेत उन्हाळी संक्रांती म्हणतात. ग्रीष्मकालीन संक्रांती या नावानेही अनेकजण ओळखतात. आज वर्षातील सर्वात मोठा दिवस आणि सर्वात लहान रात्र असते. वर्षातील सर्वात मोठा दिवस जूनमध्ये का येतो ते समजून घेऊया.
Summer Solstice : 21 जूनला का असतो वर्षातील सर्वात मोठा दिवस?
उन्हाळी संक्रांती सहसा दरवर्षी 20 ते 22 जून दरम्यान येते. नासाच्या म्हणण्यानुसार, यावर्षी जागतिक स्तरावर उन्हाळी संक्रांती 20 जून रोजी होणार आहे. भारतात 21 जून रोजी होणार आहे. यावेळी सामान्य दिवसांपेक्षा सूर्य आकाशात जास्त दिसतो. एकीकडे, 21 जून हा उत्तर गोलार्धात उन्हाळ्याची सुरुवात आहे, तर दुसरीकडे, दक्षिण गोलार्धात हिवाळ्याची सुरुवात आहे.
जून संक्रांती समजून घेण्यापूर्वी, पृथ्वीचे गोलार्ध समजून घेणे आवश्यक आहे. भूगोलात आपल्याला असे सांगितले जाते की पृथ्वीच्या मध्यभागी काढलेली एक काल्पनिक रेषा तिला दोन समान भागांमध्ये विभाजित करते. या रेषेला विषववृत्त म्हणतात. या रेषेच्या वरच्या भागाला उत्तर गोलार्ध आणि खालच्या भागाला दक्षिण गोलार्ध म्हणतात. भारत उत्तर गोलार्धात येतो.
जून संक्रांतीचे मूळ कारण म्हणजे सूर्याभोवती फिरत असताना पृथ्वी आपल्या अक्षावर 23.44° वर झुकलेली असते. या प्रवृत्तीमुळे पृथ्वीवर ऋतू बदलतात. त्याशिवाय, उत्तर आणि दक्षिण गोलार्धांना वर्षभर समान प्रकाश मिळतो.
जून संक्रांती दरम्यान उत्तर गोलार्ध सूर्याकडे सर्वात जास्त झुकलेला असतो तर दक्षिण गोलार्ध दूर झुकलेला असतो. यामुळे, वरच्या गोलार्धात नेहमीपेक्षा जास्त सूर्यप्रकाश मिळतो. सूर्य आकाशातील त्याच्या सर्वोच्च आणि सर्वात लांब मार्गावर जातो, दिवसाच्या प्रकाशाची लांबी वाढवतो.
या खगोलीय घटनेला संक्रांती असे नाव देण्यात आले कारण सूर्य एवढा दीर्घ काळ आकाशात राहतो कारण संक्रांती हा शब्द ‘सूर्य’ आणि ‘थांबणे’ या लॅटिन शब्दांवरून आला आहे, कारण पूर्वीच्या लोकांना असे वाटत होते की सूर्योदय आणि सूर्यास्त. सूर्य जागोजागी थांबलेला दिसतो.
या वेळी, उत्तर गोलार्धात, सूर्य दिवसभर आकाशात उंच राहतो आणि त्याची किरणे पृथ्वीवर अधिक थेट कोनात पडतात, ज्यामुळे हवामान गरम होते. म्हणून त्याला उन्हाळी संक्रांती म्हणतात.
21 जूननंतर, सुमारे 21 सप्टेंबरपर्यंत, दिवस आणि रात्रीचा कालावधी समान असतो. यानंतर रात्र दिवसापेक्षा मोठी होऊ लागते. ही प्रक्रिया 23 डिसेंबरपर्यंत चालू राहते, जेव्हा वर्षातील सर्वात मोठी रात्र येते. या प्रसंगी सूर्य त्याच्या दक्षिणेला असतो. त्याचे किरण उत्तर गोलार्धात तिरकस कोनात आदळतात, ज्यामुळे हिवाळ्यातील कमकुवत सूर्यप्रकाश निर्माण होतो.
हे वर्षातून दोनदा घडते, जेव्हा पृथ्वीची अक्ष सूर्याकडे झुकलेली नसते किंवा सूर्यापासून दूर नसते, ज्यामुळे दिवस आणि रात्र समान कालावधीची असतात. हे 21 मार्च (वर्नल इक्विनॉक्स) आणि 22 सप्टेंबर (शरद ऋतूतील विषववृत्ती) च्या आसपास घडते.